1.⁠ ⁠Temel Genetik ve Etiyolojik Bilgi

 

Y kromozomu, erkek cinsiyet belirleyici SRY geninin yanı sıra, spermatogenez için kritik birçok gen içerir. Bu kritik genler özellikle Y kromozomunun uzun kolundaki azoospermi faktör (AZF) bölgeleri (AZFa, AZFb ve AZFc) içinde yer alır. Bu bölgelerde oluşan mikrodelesyonlar, spermatogenezin başarısızlığıyla direkt ilişkilidir.  

 

Y-mikrodelesyonlar, erkek infertilitesinin genetik nedenleri arasında Klinefelter sendromundan sonra ikinci sırada gelir ve özellikle azoospermi (sperm yokluğu) veya ciddi oligozoospermi (çok düşük sperm sayısı) saptanan erkeklerde daha sık görülür.  

 

 

2.⁠ ⁠Klinik Önemi ve Test Endikasyonları

 

Y kromozomu mikrodelesyon analizi günümüzde infertilite değerlendirmesinde standart genetik testlerden biri haline gelmiştir. Bunun başlıca nedenleri şunlardır:

 

a) Tanısal Değer

•AZF bölgesi delesyonları, spermatogenezin başarısız olduğunun güçlü bir göstergesidir ve bu, özellikle sperm sayısı çok düşük veya hiç sperm bulunmayan erkeklerde tanıyı destekler.  

•Mikrodelesyon testi, geleneksel karyotip analizinin ötesinde, küçük moleküler kayıpları tespit edebilir; bu nedenle birçok merkezde azoospermi/şiddetli oligozoospermi vakalarında rutin olarak önerilmektedir.  

 

b) Prognostik Değer

•Mikrodelesyonun tipi ve yeri, klinik prognoz açısından önemlidir:

•AZFa bölgesi delesyonları genellikle en kötü prognostik gruba aittir ve sperm üretimi neredeyse yoktur.

•AZFc delesyonları ise nispeten daha iyi prognostik değere sahiptir ve bazı hastalarda testiküler sperm elde edilme olasılığı daha yüksektir.  

 

3.⁠ ⁠Yardımcı Üreme Teknikleri (ART) ile İlişkisi

•Mikrodelesyon tipi, özellikle mikroTESE (mikrocerrahi testiküler sperm ekstraksiyonu) gibi cerrahi sperm uygulamalarının başarısını öngörmede faydalıdır. Örneğin, AZFc delesyonu olan erkeklerde sperm bulunma olasılığı daha yüksektir.  

•Bu testin sonuçları hem tedavi planlamasında (örneğin mikroTESE veya ICSI kararı) hem de çiftlere gerçekçi beklenti sunmada kullanılabilir.

 

4.⁠ ⁠Genetik Danışmanlık ve Kuşaklar Arası Etkiler

•Y kromozomu mikrodelesyonları erkek çocuklara aktarılabilir; bu nedenle testin sonuçları sadece infertilite etiolojisini açıklamakla kalmaz, aynı zamanda gelecekteki nesillerde benzer reprodüktif sorunların ortaya çıkma ihtimalini değerlendirmede de önemlidir.  

 

 

5.⁠ ⁠Mikrodelesyon Sıklığı ve Literatür Verileri

•Literatürde azospermili veya oligozoospermili erkeklerde AZF mikrodeleasyon sıklığı farklı popülasyonlarda değişmekle birlikte yaklaşık %1–15 arasındadır ve en sık AZFc bölgesi etkilenir.  

•Bu farklılıklar, etnik dağılım, çalışma kriterleri ve kullanılan moleküler yöntemlere bağlı olarak değişir.  

 

 

Özet ve Klinik Çıkarımlar

 

Y kromozomu mikrodelesyon testi, erkek infertilitesinin moleküler düzeyde değerlendirilmesinde hayati bir yer tutar:

1.Genetik bir nedenin varlığını gösterir ve özellikle ciddi spermatogenez bozukluklarında tanıyı netleştirir.

2.Tedavi prognostikasyonu sağlar; farklı AZF delesyon tipleri farklı klinik yol haritalarını gerektirir.

3.Art-Tedavi stratejilerinde yönlendirici bir role sahiptir; mikroTESE ve ICSI kararlarında etkisi vardır.

4.Hem hastanın kendisi hem de potansiyel erkek çocuklar için genetik danışmanlık olanağı sağlar.

 

Bu nedenlerle AZF mikrodelesyon analizi, modern erkek infertilite değerlendirmesinde önemli ve güncel bilimsel verilerle desteklenen bir araç olarak kabul edilmektedir.  

 

EAA/EMQN best practice guidelines for molecular diagnosis ofY-chromosomal microdeletions: State of the art 2023’’ e göre AZF delesyon tablosunu paylaşmak istedik sizinle. Delesyon saptanan ancak komplet/parsiyel ayrımı genetik raporda belirtilmeyen bir hastaya yaklasım konusunda yol gösterici olacaktır. 

Tabloyu hazırlayan: Dr. Leyli Şentürk ( Memorial Şişli Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezi )